Wat is leiderschap eigenlijk?

Die vraag is van belang als we het hebben over leiderschapsvalkuilen in organisaties. Maar om die valkuilen goed te begrijpen, moeten we eerst weten wat we onder leiderschap verstaan. Dat hangt sterk samen met hoe je kijkt naar de wereld, naar mensen en naar de rol van organisaties. Zelf geloof ik dat veel valkuilen ontstaan doordat we te weinig reflecteren op wat leiderschap echt inhoudt. In deze tekst neem ik je mee in mijn persoonlijke kijk op leiderschap en nodig ik je uit om ook jouw eigen visie onder de loep te nemen.

Mijn wereldbeeld als leider

Mijn visie is gevormd door mijn eigen ervaring als managing partner van een communicatiebureau dat ik begin deze eeuw oprichtte en inmiddels heb opgedoekt. We hadden op een gegeven moment meer dan twintig medewerkers. Geen megabedrijf, maar voor mij geen kleinigheid. Daarnaast werk ik al twintig jaar als trainer, facilitator en consultant voor allerlei organisaties. Ik hoor veel frustraties, zoektochten en goede bedoelingen. Vanuit een diepe nieuwsgierigheid probeer ik te begrijpen wat werkt, dus bestudeer ik zowel de managementliteratuur als de beste praktijken die ik tegenkom om de inzichten toe te passen in de praktijk.

Organisaties zijn er om waarde te creëren

Voor mij heeft een organisatie maar één echte reden van bestaan: waarde creëren. Voor de mensen die erin werken en voor de samenleving eromheen. Een mooie metafoor hiervoor komt uit de natuur. Wij zijn tenslotte levende wezens, net als elk ander organisme. En elk organisme, dus ook een organisatie, draagt van nature de blauwdruk in zich om optimaal effectief te zijn.

Binnen Genuine Contact™, een community waarin ik me momenteel school, wordt dit principe vaak benoemd: een organisatie heeft de potentie om haar ideale vorm te bereiken. De taak van leiderschap? Een stip op de horizon aanbrengen en obstakels wegnemen zodat die natuurlijke effectiviteit kan ontstaan.

Leiderschap begint bij het waarom

Om die stip te articuleren stelt een goede leider zich de vraag: waarom bestaan wij eigenlijk als organisatie?

Neem een verfproducent. Die kan zeggen: “Wij maken chemische producten en stoppen die in blikken.” Maar een andere kijk is: “Wij brengen kleur in het leven van mensen.” Dat verschil in perspectief opent de deur naar nieuwe ideeën en businessmodellen. Leiderschap draait dus niet om definitieve antwoorden, maar om het faciliteren van het gesprek daarover. Het collectief uitnodigen om te zoeken naar betekenis om effectief te kunnen zijn.

Durven oriënteren, ook als het schuurt

Echt leiderschap vraagt moed. Moed om naar binnen te kijken en de energie aan te sturen om beweging te creëren. Moed om koers te zetten en te houden, zelfs als dat weerstand oproept. Soms betekent dat afscheid nemen van het vertrouwde. Als leider is het jouw taak om daar ruimte voor te maken. Ook voor rouw. Want pas als mensen kunnen loslaten, ontstaat er ruimte om het nieuwe te omarmen. Dit proces kun je niet uitbesteden aan externen of ondergeschikten.

Duidelijke kaders, diep vertrouwen

Goede samenwerking begint bij heldere afspraken. Dat vraagt om duidelijke, niet-onderhandelbare kaders van de leider. Zonder grenzen over wie waarvoor verantwoordelijk is, wordt samenwerken vaag en frustrerend want er worden geen beslissingen genomen. Zie het als een voetbalwedstrijd zonder lijnen of doelen. Niemand weet meer waar hij aan toe is.

Kun jij omgaan met meerdere waarheden?

Een van de grootste uitdagingen in leiderschap is het omgaan met verschillende perspectieven die allemaal waar zijn. Onze westerse cultuur is erg dualistisch en gericht op het individu. Maar echte leiders erkennen dat meerdere waarheden naast elkaar kunnen bestaan.

We maken vaak de fout om emotionele reacties te beantwoorden met rationele argumenten. Terwijl het juist krachtig is om het gevoel achter iemands reactie serieus te nemen. Want emoties zijn geen bijzaak, ze zijn een essentieel onderdeel van menselijk gedrag. Leiderschap betekent dagelijks omgaan met die complexiteit, en ruimte maken voor menselijke interactie.

Symbolisch leiderschap, gedrag werkt aanstekelijk

Je gedrag als leider doet ertoe, meer dan je denkt. Bij twijfel wordt altijd naar de leider gekeken en die moet op dat moment ook opstaan om de koers te wijzen. Om de impliciete waarden (hoe gedragen wij ons hier) opnieuw expliciet te maken. Als je dat nalaat weet iedereen dat die waarden als het erop aankomt niets voorstellen en dus ook geen navolging verdienen. 

Mensen zijn constant bezig elkaars gedrag te lezen. Ons brein is er volledig op gericht om een inschatting te maken of een situatie veilig of onveilig is. Dat geldt in nog veel grotere mate voor leiders. Je stress, twijfel of onzekerheid wordt feilloos opgepikt door je team. 

Visie, strategie en verantwoordelijkheid

Leiderschap is meer dan doelen stellen. Je moet ook duidelijk maken welke uitkomsten je voor ogen hebt, hoe je daar wilt komen en wie waarvoor verantwoordelijk is. Niet met de vinger wijzen, maar met openheid en respect voor het proces.

Goede leiders creëren de voorwaarden waaronder anderen tot hun recht komen. Ze geven richting zonder op de stoel van een ander te gaan zitten.

Tot slot, blijf reflecteren

Leiderschap is een complex samenspel van verantwoordelijkheid, reflectie en het creëren van relevante waarde voor de organisatie.Het vraagt om moed, om grenzen te stellen en om handelen in onzekerheid. Door ons bewust te zijn van de valkuilen en ons leiderschapsvermogen te ontwikkelen, kunnen we effectievere en betekenisvollere organisaties creëren die daadwerkelijk waarde toevoegen voor hun mensen.